Ngày 10/12/2025, Quốc hội khóa XV đã thông qua Luật Dân số số 113/2025/QH15, đánh dấu bước chuyển quan trọng trong tư duy và cách tiếp cận chính sách dân số ở Việt Nam. Lần đầu tiên, công tác dân số được điều chỉnh bằng một đạo luật thống nhất, toàn diện, thay thế cho Pháp lệnh Dân số ban hành từ năm 2003, trong bối cảnh Việt Nam đang đồng thời đối mặt với nhiều thách thức dân số mới như mức sinh giảm, mất cân bằng giới tính khi sinh và đặc biệt là quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh chóng. Luật có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026.

Từ kế hoạch hóa gia đình sang tiếp cận “dân số và phát triển”

Một trong những điểm đổi mới có tính nền tảng của Luật Dân số 2025 là sự chuyển dịch từ kiểm soát sinh sang tiếp cận dân số và phát triển. Luật xác định công tác dân số không chỉ nhằm điều chỉnh quy mô mà còn phải gắn chặt với phát triển kinh tế – xã hội, bảo vệ môi trường, bảo đảm an ninh con người và phát triển bền vững.

Luật nhấn mạnh nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng và trách nhiệm của cá nhân, cặp vợ chồng, đồng thời bãi bỏ hoàn toàn quan điểm “mỗi cặp vợ chồng chỉ nên có từ một đến hai con” trong các văn bản pháp luật trước đây. Điều này phản ánh sự thích ứng chính sách trước bối cảnh mức sinh tại nhiều tỉnh, thành phố đã giảm xuống dưới mức sinh thay thế trong những năm gần đây.

Một điểm mới rất quan trọng của Luật Dân số 2025 là việc dành hẳn Chương IV để quy định về thích ứng với già hóa dân số

Chính sách khuyến sinh và hỗ trợ gia đình có con nhỏ

Luật Dân số 2025 lần đầu tiên quy định tương đối cụ thể các biện pháp hỗ trợ duy trì mức sinh thay thế, trong đó đáng chú ý là việc kéo dài thời gian nghỉ thai sản lên 7 tháng đối với lao động nữ sinh con thứ hai, mở rộng chính sách hỗ trợ tài chính cho phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, cũng như ưu tiên tiếp cận nhà ở xã hội đối với các gia đình có từ hai con trở lên. Những quy định này cho thấy Nhà nước đã nhìn nhận vấn đề sinh con không chỉ là lựa chọn cá nhân mà còn chịu tác động mạnh mẽ từ các điều kiện kinh tế – xã hội, thị trường lao động và chính sách an sinh.

Kiểm soát chặt chẽ tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh

Luật Dân số 2025 tiếp tục nhấn mạnh việc kiểm soát tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh – một vấn đề xã hội đang được quan tâm.Luật quy định nghiêm cấm hành vi lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức. Các bác sĩ hoặc nhân viên y tế có hành vi thông báo, tiết lộ giới tính thai nhi nhằm mục đích phá thai có thể bị xử lý nghiêm, thậm chí bị đình chỉ hành nghề theo quy định của pháp luật. Song song với đó, Luật khuyến khích các cộng đồng dân cư đưa nội dung không trọng nam hơn nữ vào hương ước, quy ước của khu dân cư nhằm thay đổi nhận thức xã hội, từng bước giảm thiểu tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh.

Nâng cao chất lượng dân số theo chu trình vòng đời

Luật Dân số 2025 hướng tới mục tiêu nâng cao chất lượng dân số thông qua việc chăm sóc con người theo chu trình vòng đời.

Ở giai đoạn tiền hôn nhân và thai kỳ, Luật khuyến khích nam, nữ tiếp cận dịch vụ tư vấn và khám sức khỏe trước hôn nhân, đồng thời đẩy mạnh các chương trình sàng lọc trước sinh và sơ sinh nhằm phát hiện sớm các bệnh lý, dị tật bẩm sinh.

Trong giai đoạn trưởng thành, thanh niên được trang bị kiến thức về sức khỏe sinh sản và kỹ năng sống để hạn chế tình trạng mang thai ngoài ý muốn, nạo phá thai và các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Đối với giai đoạn tuổi già, Luật chú trọng phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi tại gia đình, cộng đồng và các cơ sở chăm sóc chuyên nghiệp; khuyến khích người cao tuổi tiếp tục tham gia các hoạt động xã hội, phát huy kinh nghiệm và đóng góp cho cộng đồng.

Có thể khẳng định, Luật Dân số 2025 là khuôn khổ pháp lý quan trọng, tạo nền tảng để Việt Nam chủ động thích ứng với những biến đổi sâu sắc về cơ cấu dân số trong các thập kỷ tới./.